Mesrop MasztocŚwięty · 362–440Mesrop Masztoc był ormiańskim mnichem, teologiem i językoznawcą żyjącym w IV wieku, który odegrał kluczową rolę w historii kulturowej Armenii. Urodzony około 362 roku w Hatscekat, żył w okresie znaczących przemian religijnych i politycznych w Królestwie Armenii. Najbardziej znany jest z opracowania alfabetu ormiańskiego około 405 roku, co było monumentalnym osiągnięciem, które pomogło ugruntować tożsamość narodu. Poza pracą językoznawcy służył również jako misjonarz i tłumacz Biblii.
Grzegorz OświecicielŚwięty · 252–329Grzegorz Oświeciciel był religijnym przywódcą z IV wieku, który sprawował funkcję pierwszego Katolikosów wszystkich Ormian. Urodzony w szlacheckiej rodzinie partyjskiej, wychowywał się jako chrześcijanin w Kapadocji po tym, jak uniknął egzekucji. Po powrocie do Armenii, z powodu odmowy czczenia pogańskich bóstw, był przez wiele lat więziony w jamie znanej jako Khor Virap. Po wyjściu na wolność skutecznie nawrócił króla Tiridatesa III oraz lud ormiański, czyniąc Armenię pierwszym narodem, który przyjął chrześcijaństwo jako oficjalną religię państwową.
Grzegorz z NarekuŚwięty · 951–1003Grzegorz z Nareku był ormiańskim mnichem, teologiem i poetą żyjącym w X wieku w królestwie Waspurakan. Urodzony w pobliżu jeziora Van, kształcił się w klasztorze Narekawank, gdzie później służył jako kapłan i nauczyciel. Jest powszechnie uważany za centralną postać w ormiańskiej historii religijnej i literackiej. Jego najsłynniejsze dzieło, *Księga skarg*, to głęboki zbiór mistycznych modlitw, które zgłębiają relację między ludzką niegodnością a łaską Bożą. Jest czczony jako święty w kilku tradycjach chrześcijańskich.
Mojżesz ChoreńskiŚwięty · 410–490Mojżesz z Chorenu był ormiańskim historykiem, pisarzem i filologiem żyjącym w V wieku. Urodzony około 410 roku n.e. w Harman, przez siedem lat studiował w Aleksandrii, zanim powrócił do ojczyzny. Jako uczeń Mesropa Masztoca ostatecznie żył w odosobnieniu w pobliżu Wagharszapatu i sprawował urząd biskupa w Bagrewendzie. Jest powszechnie czczony jako ojciec historii ormiańskiej ze względu na swoje monumentalne dzieła pisane, z których najważniejszym jest „Historia Ormian”, zamówiona przez księcia Sahaka Bagratuniego.
Tiridates IIIŚwięty · 250–330Tridates III Ormiański był monarchą z dynastii Arsacydów, który panował w przybliżeniu od 298 do 330 roku. Wychowany w Rzymie po zamordowaniu ojca, stał się sprawnym dowódcą wojskowym i wykorzystał rzymskie wsparcie, aby odzyskać ormiański tron z rąk Persów. Najbardziej znany jest z nawrócenia na chrześcijaństwo, co skłoniło go do ogłoszenia go oficjalną religią państwową Armenii. Decyzja ta uczyniła królestwo pierwszym narodem, który formalnie przyjął tę wiarę, co głęboko zmieniło bieg historii Armenii.
Wardan MamikonianŚwięty · 388–451Wardan Mamikonian był armeńskim dowódcą wojskowym z V wieku i głową szlacheckiego rodu Mamikonianów. Pełniąc funkcję dziedzicznego naczelnego dowódcy, czyli sparapeta, prowadził znaczące powstanie przeciwko Imperium Sasanidów w latach 450–451. Powstanie to było odpowiedzią na perską próbę siłowego narzucenia zoroastryzmu ludowi ormiańskiemu. Wardan zginął podczas bitwy pod Awarajrem w 451 roku, gdzie on i wielu jego współbraci szlachty zostali pokonani przez siły sasanidzkie.
Sahak WielkiŚwięty · 348–439Sahak Wielki był ormiańskim katolikosem żyjącym w IV wieku, który sprawował funkcję głowy Kościoła ormiańskiego od około 387 do 438 roku. Jako potomek Grzegorza Świetlistego był ostatnim patriarchą z linii Gregoridów. Odegrał kluczową rolę w zachowaniu kultury ormiańskiej, wspierając Mesropa Masztoca w opracowaniu alfabetu ormiańskiego. Poza wkładem lingwistycznym był uczonym w dziedzinie filozofii i retoryki, który aktywnie uczestniczył w tłumaczeniu Biblii na język ormiański.
RypsymaŚwięty · 300–301Rypsyma była rzymską zakonnicą i męczennicą, której życie i śmierć stanowią centralny punkt tradycyjnej opowieści o nawróceniu Armenii na chrześcijaństwo. Uciekając przed prześladowaniami za panowania cesarza Dioklecjana, ona oraz grupa jej współtowarzyszek, chrześcijańskich dziewic, udały się do Armenii. Tam stanęły w obliczu gniewu króla Tiridatesa, który próbował zmusić Rypsymę do małżeństwa. Po jej odmowie i następczej męczeńskiej śmierci, król miał zostać dotknięty boską karą, co ostatecznie doprowadziło do jego nawrócenia i powszechnego przyjęcia wiary chrześcijańskiej w całym królestwie ormiańskim.
Święty SerwacyŚwięty · †384Święty Serwacy był IV-wiecznym biskupem Tongeren, urodzonym w Armenii. Jako wybitny dyplomata i przywódca kościelny brał udział w kilku ważnych soborach, w tym w soborze sardyjskim, gdzie bronił poglądów trynitarnych przeciwko arianizmowi. Służył jako wysłannik cesarza rzymskiego Konstancjusza II i tradycyjnie przypisuje mu się założenie wczesnych kościołów chrześcijańskich w jego diecezji. Zmarł w Maastricht w 384 roku i jest czczony jako święty w tradycji katolickiej oraz prawosławnej.- WWardan Arevelski1198–1271Vardan Arevelski był wybitnym ormiańskim uczonym, historykiem i filozofem żyjącym w XIII wieku (ok. 1198–1271). Urodzony w Gance, stał się wysoko wykształconym poliglota, opanowując języki takie jak grecki, łaciński, hebrajski i perski. Odegrał znaczącą rolę w życiu religijnym i politycznym epoki, służąc jako nauczyciel, negocjator z mongolskimi władcami oraz obrońca ormiańskich tradycji kościelnych. Jego bogata twórczość literacka obejmuje fundamentalne dzieła z zakresu historii powszechnej, geografii i nauk przyrodniczych, co wywarło trwały wpływ na ormiańską kulturę intelektualną.
SzuszanikŚwięty · 440–475Szuszanik była żyjącą w V wieku armeńską kobietą i królową małżonką, która przebywała w królestwach Iberii i Armenii. Jako córka wodza wojskowego Vardana Mamikonianowa, wyszła za mąż za władcę Varskena, który przeszedł na zoroastryzm. Gdy odmówiła wyrzeczenia się wiary chrześcijańskiej, aby wyznawać nową religię swojego męża, stała się obiektem ciężkich prześladowań. Ostatecznie zmarła w Tsurtavi po przejściu uwięzienia i tortur, stając się czczoną męczennicą za swoją niezłomność w wierze.
Nerses I WielkiŚwięty · 329–373Nerses I Wielki był ormiańskim katolikosem i prezbiterem żyjącym w IV wieku, który sprawował funkcję przywódcy Kościoła ormiańskiego od około 353 roku do swojej śmierci w 373 roku. Jako potomek świętego Grzegorza Świetlistego, przeszedł drogę od roli wojskowej jako podczaszego do najwyższego urzędu kościelnego. Jego przywództwo przyniosło znaczącą zmianę w relacjach Kościoła z narodem ormiańskim, odsuwając go od wyłącznych więzi z arystokracją w stronę szerszego związku z ogółem ludności.
AszchenŚwiętyAszchen była królową z ormiańskiej dynastii Arsacydów, żyjącą pod koniec III i na początku IV wieku. Urodzona w Alanii jako córka króla Aszkata, w 297 roku poślubiła króla Tiridatesa III. Po przyjęciu chrześcijaństwa przez ormiańską monarchię, ona i jej rodzina odegrali istotną rolę w ustanowieniu nowej religii państwowej. Wspomina się ją jako kluczową postać wczesnej historii chrześcijaństwa w Armenii, obok jej męża i szwagierki.- WWertanesŚwięty · 285–342Wertanes I był ormiańskim przywódcą religijnym żyjącym w IV wieku, który sprawował urząd czternastego Katolikos-Patriarchy Kościoła Apostolskiego Ormian. Urodzony około 285 roku w Kayseri, należał do dziedzicznej linii Grigoridów, będąc synem Grigorija Świetlistego. Po zastąpieniu Aristakesa w 333 roku, kierował Kościołem aż do swojej śmierci w 341 roku. Był centralną postacią we wczesnym rozwoju Kościoła ormiańskiego, podtrzymując linię swojego ojca poprzez własnych następców.
- HHusik IŚwięty · †348Husik I był ormiańskim patriarchą żyjącym w IV wieku, należącym do dziedzicznego rodu Grigoridów. Jako wnuk Grigoriusza Świetlistego i syn Vrtanesa I, sprawował funkcję katolikosów wszystkich Ormian w latach 341–347, za panowania króla Tirana. Jego rządy charakteryzowały się znacznymi napięciami z monarchią, wynikającymi z sporów religijnych lub politycznych. Konflikt ten doprowadził ostatecznie do jego gwałtownej śmierci z rąk współpracowników króla, co zakończyło jego krótki okres sprawowania urzędu głowy Kościoła ormiańskiego.
- NNarses III Budowniczy†661Narses III Budowniczy był ormiańskim presbiterem żyjącym w VII wieku, który sprawował urząd Katolikosza Wszystkich Ormian od 641 do 661 roku. Urodzony w wiosce Iszchan, kierował Kościołem w okresie intensywnej niestabilności politycznej. Podczas jego rządów Armenia stała przed trudnymi wyborami dyplomatycznymi między Cesarstwem Bizantyńskim, Persami a nowo przybyłymi zdobywcami arabskimi. Zapamiętano go dzięki licznym dokonaniom architektonicznym, które przyniosły mu charakterystyczny przydomek.
ChosrowidukhtŚwięty · 300–400Chosrowidukta była ormiańską księżniczką należącą do dynastii Arsacydów. Urodzona około 300 roku w Królestwie Armenii, była córką króla Chosrowa II. Po zamordowaniu jej rodziny przez partyjskiego agenta, była wychowywana w Kapadocji przez szlachetną rodzinę przybranych rodziców. Po tym, jak jej brat, Tiridates III, odzyskał tron, powróciła do Armenii. Odegrała znaczącą rolę w przejściu narodu na chrześcijaństwo, które za jej życia stało się oficjalną religią państwową.
Hovhannes III z OdzunuŚwięty · †728Hovhannes III z Odzunu był wpływowym ormiańskim katolikosem i teologiem, sprawującym swoją funkcję na początku VIII wieku. Urodzony w wiosce Odzun, objął przywództwo w Kościele Apostolskim Ormian w 718 roku. W okresie panowania arabskiego pracował nad ochroną chrześcijańskiej ludności przed przymusową konwersją na islam. Jako uczony i prawnik odegrał kluczową rolę w organizowaniu dyscypliny kościelnej i praktyk liturgicznych poprzez ważne sobory kościelne.
Andrew StratelatesŚwięty · †302Andrzej Stratelates był syryjskim dowódcą wojskowym służącym Imperium Rzymskiemu za panowania cesarza Maksymiana. Znany jako trybun lub dowódca, odniósł znaczące zwycięstwo nad wielką perską inwazją, prowadząc swoje wojska z chrześcijańską wiarą. Mimo sukcesu, jego przekonania religijne doprowadziły do upadku, gdy został oskarżony o nawracanie swoich żołnierzy na chrześcijaństwo. Oskarżenie to ostatecznie doprowadziło do egzekucji dowódcy oraz całego jego oddziału.- SSimeon z MantuiŚwięty · 1000–1016Simeon z Mantui był benedyktyńskim mnichem pochodzenia ormiańskiego, który żył jako pustelnik w Palestynie, zanim zmarł w opactwie Polirone. Jest czczony jako święty.
Khachatur MalumianŚwięty · 1863–1915Khachatur Malumian był ormiańskim dziennikarzem i działaczem politycznym, urodzonym w 1863 roku w Meghri, w granicach Imperium Rosyjskiego. Jako wybitna postać w Armiańskiej Federacji Rewolucyjnej często używał pseudonimu E. Aknuni w swoich pismach. W trakcie swojej kariery współtworzył różne publikacje, w tym gazetę Mshak oraz oficjalny organ partii Droshak. Jego działalność polityczna trwała kilka dziesięcioleci, podczas których angażował się w ruchy konstytucjonalistyczne w Imperium Osmańskim i odbył liczne podróże, aby przemawiać do społeczności ormiańskich na Bliskim Wschodzie i w Ameryce.
Jerzy IVŚwięty · 1813–1882Kework IV Konstantynopolita był wpływowym przywódcą Kościoła apostolskiego ormiańskiego, który sprawował urząd katolikosów wszystkich Ormian od 1865 do 1882 roku. Urodzony w Konstantynopolu w 1813 roku, w późniejszym okresie przeniósł się do Wagarszatatu, gdzie zmarł. Podczas swojej długiej kadencji koncentrował się na modernizacji administracji kościelnej oraz wzmacnianiu wykształcenia religijnego i moralnego narodu ormiańskiego poprzez liczne reformy instytucjonalne.
Akacjusz z SebastyŚwięty · 201–320Akacjusz z Sebaste był chrześcijańskim kapłanem żyjącym w IV wieku w Armenii. Podczas prześladowań dioklecjańskich działał w Sebaste pod panowaniem namiestnika Maksymiana. Jest uznawany za męczennika za swoją niezłomność w wierze. Nie należy go mylić z żołnierzem Akacjuszem, który był jednym z Czterdziestu Świętych Męczenników z Sebaste.- BBabgen IŚwięty · †516Babgen z Otmous był ormiańskim duchownym, który sprawował funkcję katolikosa wszystkich Ormian od 490 roku do śmierci w 516 roku. Podczas swojego panowania odegrał kluczową rolę w definiowaniu kierunku teologicznego Kościoła ormiańskiego. Jest najbardziej zapamiętany z zwołania w 506 roku Pierwszego Soboru w Dwinie, znaczącego zgromadzenia, które zajęło się doktrynalnymi skutkami Soboru Chalcedońskiego dla jego ludu.
Hovhannès I MandakouniŚwięty · 403–490Hovhannès I Mandakouni był armeńskim biskupem i katolikosem żyjącym w V wieku, który sprawował zwierzchnictwo nad Kościołem od 478 roku do swojej śmierci około 490 roku. Jako uczeń Mesropa Masztoca i Saaka Parthewa, poruszał się w złożonym krajobrazie politycznym po upadku królestwa ormiańskiego. Aktywnie uczestniczył w oporze przeciwko Persom u boku Vahana Mamikonian, biorąc nawet udział w bitwie pod Nersisaphat. Podczas swojego panowania skupiał się na odbudowie ważnych miejsc kultu, w tym katedr w Dwinie i Wagarzaspat.- AAbraham z ArmeniiAbraham z Armenii był ormiańskim kapłanem żyjącym w V wieku, który był uczniem Męczenników Leontyńskich. Po prześladowaniach swoich nauczycieli przez Imperium Sasanidów, znosił dotkliwe tortury podczas okresu niewoli w Persji. Choć przeżył męki, które doprowadziły do egzekucji jego towarzyszy, zdecydował się wycofać z życia społecznego, aby do końca swoich dni żyć jako pustelnik.
- HHovhannès II GabeghianŚwięty · †573Hovhannès II Gabeghian był ormiańskim katolikosem żyjącym w VI wieku, pełniącym ważną funkcję chrześcijańskiego duchownego. Urodzony w Syundzegun, przewodniczył Kościołowi ormiańskiemu w okresie znaczących napięć teologicznych. Jest przede wszystkim rozpoznawany dzięki swoim staraniom o zachowanie jedności doktrynalnej, co dokonał zwłaszcza poprzez zorganizowanie trzeciego soboru w Dwinie w 565 roku. Zgromadzenie to miało na celu rozwiązanie problemów wywołanych przez nestorianizm i chalcedonizm w tym regionie.
SandukhtŚwiętySandukht była ormiańską księżniczką i pierwszą kobietą w swoim kraju, która przyjęła wiarę chrześcijańską. Jako córka króla Sanatruka, wyznawała chrześcijaństwo zgodnie z naukami apostoła Tadeusza. Gdy jej ojciec odkrył jej nawrócenie, zażądał, aby wyrzekła się swoich przekonań, lecz ona pozostała nieugięta. Odmowa ta doprowadziła do jej uwięzienia i ostatecznej egzekucji wraz z Tadeuszem w Szawarszan, letniej rezydencji rodziny królewskiej.- SSargis II Hasan-DżalalianŚwięty · †1828Katolikos II Sargis był chrześcijańskim duchownym żyjącym w XVIII i XIX wieku, który w latach 1810–1815 sprawował urząd ostatniego katolika Aghvanku, znanego również jako Kościół Albański (Kaukaski). Jako członek wpływowego rodu Hasan-Dżalaljanów z Chaczen, poruszał się w złożonych realiach politycznych, obejmujących różnych chanów oraz władze rosyjskie. Jego przewodnictwo wyznaczyło kres 1500-letniej tradycji kościelnej. Większość życia spędził w Gruzji i Karabachu, zanim zmarł w Tbilisi w 1828 roku.
Achacy z KapadocjiŚwięty · 100–140Achacy z Armenii był rzymskim oficerem wojskowym służącym za panowania cesarza Hadriana. Po doświadczeniu wizji anielskiej przeszedł na chrześcijaństwo i poprowadził grupę 9 000 żołnierzy do Armenii. Ostatecznie poniósł męczeńską śmierć na górze Ararat, gdzie został zabity przez ukrzyżowanie i użycie cierni. Jest uznawany za świętego zarówno w tradycji katolickiej, jak i prawosławnej.